Travma ve Kayıp: John Bowlby Arşivi’nden Anahtar Metinler

Psikoloji tarihinin en büyük devrimlerinden biri olan Bağlanma Kuramı, bugün çocuk gelişiminden yetişkin terapilerine kadar her alanda rehberimiz. Peki, kuramın kurucusu John Bowlby’nin, döneminin katı psikanaliz çevreleri ve muhalif sesler yüzünden hayattayken sansürlemek zorunda kaldığı ya da hiç yayımlayamadığı gizli makaleleri olduğunu biliyor muydunuz?

Minotor Kitap tarafından Türkçe'ye kazandırılan "Travma ve Kayıp: John Bowlby Arşivi’nden Anahtar Metinler", Robbie Duschinsky ve Kate White'ın editörlüğüyle bu kayıp parçaları bir araya getiriyor.  

Bir bebek için annesinden ayrılmak ne anlama gelir? 

Bir çocuk, kaygılı hissettiği bir evden neden daha zor uzaklaşabilir? 

İnsan, dayanmakta zorlandığı bazı gerçekleri zihninin dışında tutarak yaşamını sürdürebilir mi?

Travma ve Kayıp: John Bowlby Arşivi'nden Anahtar Metinler kitabını okurken zihnimde en çok bu sorular kaldı.

Bowlby, bağlanma kuramıyla çoğunlukla güvenli bağlanma, anne-çocuk ilişkisi ve ayrılık kaygısı üzerinden tanıdığımız bir isim. Ancak bu kitap, onun düşünsel dünyasının daha az bilinen taraflarına, farklı dönemlerde kaleme aldığı metinlere, seminerlerine ve yayımlanmamış çalışmalarına ulaşma imkânı sunuyor. Robbie Duschinsky ve Kate White'ın editörlüğünde hazırlanan eser, Bowlby'nin yalnızca ne düşündüğünü değil, düşüncelerinin nasıl geliştiğini de görmemizi sağlıyor.

Kitabı benim için ilginç kılan, bağlanma kuramının bildiğimiz kavramlarını yeniden okumaktan çok, insan davranışlarının ardındaki görünmeyen ilişkileri sorgulamaya davet etmesiydi.

Bir bebek için anne ayrılığı neden ölüme eşdeğer olabilir?

Yetişkinler ayrılığı çoğu zaman zaman, mesafe ve yeniden kavuşma ihtimali üzerinden değerlendirir. Bir bebeğin dünyasında ise durum çok daha farklıdır.

Bebek henüz kendi duygularını düzenleyebilecek, ihtiyaçlarını bağımsız biçimde karşılayabilecek ve bakım verenin yokluğunda güven duygusunu sürdürebilecek gelişimsel kapasiteye sahip değildir. Onun için anne ya da temel bakım veren, yalnızca sevdiği bir insan değildir. Güvenliğin, korunmanın, yatışmanın ve dünyanın öngörülebilir olmasının da temel kaynağıdır. Bu nedenle Bowlby'nin ayrılık üzerine düşüncelerinde, anne figürünün kaybı yalnızca fiziksel bir yokluk olarak ele alınmaz. Bebek açısından bu ayrılık, yaşamını düzenleyen temel ilişkinin kesintiye uğramasıdır. Bowlby'nin çalışmalarında anne ayrılığının ölümle eşdeğer bir deneyim olarak ele alınması, tam da bu derinliği anlamamızı sağlar. Burada söz konusu olan, her ayrılığın ölümle aynı sonucu doğurması değil; bebeğin henüz kendi başına anlamlandıramadığı bir yokluğun, onun güvenlik ve varoluş duygusu üzerinde oluşturduğu tehdittir.

Yetişkin, bir ayrılığın geçici olduğunu bilebilir. Bebek içinse yokluğun ne zaman sona ereceğini bilmek, beklemek ya da kendisini teselli etmek henüz mümkün değildir.

Belki de bu nedenle erken dönem ilişkilerinde süreklilik, yalnızca bakımın devam etmesi değil, çocuğun dünyayı güvenilir bir yer olarak deneyimleyebilmesi açısından da önemlidir.

Evde kaygılı olan çocuk neden evden ayrılmakta daha çok zorlanır?

İlk bakışta çelişkili görünen bir durum: Çocuğun kaygı yaşadığı yer eviyse, oradan ayrılmak neden bu kadar zor olsun? 

Çünkü bağlanma, her zaman huzurlu ve güvenli bir ortamda ortaya çıkmaz. Çocuk, kendisini kaygılı hissettiği bir ilişkiye de güçlü biçimde bağlanabilir. Hatta bazen kaygının kendisi, ayrılık karşısındaki hassasiyeti artırır. Ev, çocuk için yalnızca yaşadığı fiziksel mekân değildir. Tanıdık ilişkilerin, alışkanlıkların ve güvenlik arayışının merkezidir. Çocuk evde huzursuzluk yaşasa bile bildiği dünyadan uzaklaşmak istemeyebilir. Çünkü tanıdık olan, her zaman iyi hissettiren olmasa da bilinmeyene tercih edilebilir.

Bowlby'nin bağlanma yaklaşımının düşündürdüğü temel meselelerden biri de budur: İnsan, kendisini kaygılandıran ilişkilerden bile kolayca vazgeçemeyebilir. Çünkü bağlanma yalnızca iyi hissettiğimiz kişilere yönelmek değil, güvenlik ihtiyacımızı karşılamaya çalıştığımız ilişkilerle de ilgilidir.

Bazen insan, kendisini huzursuz eden yerden değil, kendisini güvende hissetmeyi umduğu yerden de ayrılamaz.

Seçici dışlama: Zihnimiz hangi gerçeklerle karşılaşmak istemez?

Kitapta beni özellikle düşündüren kavramlardan biri de seçici dışlama.

İnsan zihni, karşılaştığı her yaşantıyı aynı açıklıkla işlemiyor. Bazı düşünceler, duygular ve anılar farkındalığımızın dışında tutulabiliyor. Özellikle kişinin baş etmekte zorlandığı, yoğun kaygı yaratan ya da mevcut ilişkisel dünyasını tehdit eden yaşantılar söz konusu olduğunda zihinsel süreçlerin nasıl işlediği önemli bir soruya dönüşüyor. Seçici dışlama kavramı, bu noktada savunma mekanizmalarını anlamak için önemli bir kapı açıyor.

 Bir çocuk, kendisini derinden etkileyen bir aile gerçeğini neden görmezden gelir?

 Ebeveyninin kendisine yönelik tutumunu neden farklı anlamlandırır? 

 Yaşadığı bir olayın bazı yönlerini hatırlarken bazı yönlerine neden erişemez?

Burada mesele yalnızca unutmak değildir. Bazen kişi, belirli bir bilgiyi ya da yaşantıyı zihinsel olarak işleyişinin dışında tutarak mevcut duygusal dengesini korumaya çalışır. Örneğin ebeveyninin sevgisine ve bakımına ihtiyaç duyan bir çocuk, ebeveyninin kendisine yönelik incitici davranışlarını anlamlandırmakta güçlük çekebilir. Çünkü bu gerçeği kabul etmek, aynı zamanda güven duyduğu ve ihtiyaçlarını karşılamasını beklediği kişiyle ilgili temel varsayımlarını da sorgulamasını gerektirebilir.

Bu noktada seçici dışlama, yalnızca zihnin bir bilgiyi neden hatırlamadığı sorusunu değil, hangi bilgiyi neden içeri almakta zorlandığı sorusunu da gündeme getirir. Ancak bu kavramı her unutma, inkâr ya da hatırlamama durumuna uygulamak doğru olmaz. Seçici dışlama, belirli psikolojik süreçler içinde değerlendirilmesi gereken bir savunma biçimidir.

Bowlby'nin bu alandaki düşünceleri, savunmaları yalnızca patolojik bir belirti olarak değil, kişinin yaşantısıyla baş etme biçimini anlamaya yönelik bir çerçevede ele almamıza yardımcı oluyor.

Kayıp, yalnızca birinin yokluğu değildir

Bowlby'nin düşünce dünyasında kayıp, ayrılık, yas ve bağlanma birbirinden kopuk kavramlar değil. İnsan, bağ kurduğu kişileri yalnızca hayatında bulundurarak değil, onlarla kurduğu ilişkinin içsel izlerini taşıyarak da yaşamaya devam eder. Bir kayıp sonrasında değişen yalnızca kişinin gündelik hayatı değildir. Güven duygusu, beklentiler, yakınlık kurma biçimi ve geleceğe ilişkin tasarımlar da etkilenebilir.

Bu nedenle yas sürecini yalnızca kaybedilen kişinin yokluğuna verilen tepki olarak değerlendirmek eksik kalır. Kaybedilen kişiyle birlikte, onunla kurulan ilişkinin sağladığı güven, alışkanlık ve anlam dünyası da yeniden düzenlenmek zorundadır.

Bowlby'nin çalışmalarını değerli kılan noktalardan biri, bu deneyimleri insanın ilişkisel gelişiminden bağımsız ele almamasıdır.

Bir arşiv kitabından daha fazlası

Travma ve Kayıp, 2020 yılında Routledge tarafından yayımlanan, Robbie Duschinsky ve Kate White editörlüğünde hazırlanmış bir derleme. Bowlby Arşivi'nden seçilen metinler; kayıp, yas, depresyon, savunma mekanizmaları, kaygı, suçluluk, psikanaliz ve terapötik deneyim gibi farklı konuları bir araya getiriyor. Birbirinden farklı dönemlerde yazılmış metinleri bir arada okumak, düşüncelerin gelişimini izlemek açısından kıymetli. Ancak bu yapı, eseri bağlanma kuramına ilk kez giriş yapacak okurlar için kolay bir başlangıç kitabı olmaktan çıkarıyor. Bowlby'nin temel kavramlarına aşinalık, metinlerden daha fazla yararlanmayı sağlıyor.

Bana göre kitabın en önemli katkısı, Bowlby'yi yalnızca bağlanma kuramının kurucusu olarak değil, insan davranışlarının ardındaki karmaşık duygusal ve ilişkisel süreçleri anlamaya çalışan bir düşünür olarak yeniden tanımamıza imkân vermesi.

Kitabı bitirdiğimde aklımda kalan düşünce şuydu: İnsan davranışlarını anlamak için yalnızca ne yaptığına bakmak yetmiyor. Bazen neden uzaklaştığını, neyi hatırlamadığını, hangi duygudan kaçındığını ve hangi ilişkiyi kaybetmekten korktuğunu da sormak gerekiyor.